Öncelikle şunu ayırmak gerekir: Köy muhtarlarına bütünüyle karşı değilim. Çünkü köylerde muhtar, hâlâ birçok yerde devletin vatandaşa uzanan ilk eli konumunda. Köyün yolu, suyu, merası, ortak alanları, yaşlısı, yoksulu, ihtiyacı olan ailesi çoğu zaman muhtar üzerinden ilgili makamlara ulaşır.

Fakat köylerde de bazı iddialar kulağımıza gelmiyor değil. Akrabalık ilişkilerinin, çoğunluk gücünün, aile bağlarının muhtarlık seçimlerinde belirleyici olduğu; bazı yerlerde muhtarlığın adeta küçük bir “ağa düzeni” gibi işlediği söylenir. Elbette kimseyi zan altında bırakmak istemem. Görevini hakkıyla yapan, köyü için çabalayan, devlet ile vatandaş arasında köprü olan çok sayıda muhtar vardır. Ancak azınlıkta da olsa gücünü kötüye kullanan, kendine yakın olana ayrıcalık sağladığı düşünülen örnekler varsa, bu sistemin daha sıkı denetlenmesi gerektiği de açıktır.

Ama asıl mesele, şehirlerdeki mahalle muhtarlıklarıdır.

Şimdi samimi bir soru soralım:

Muhtarınızın yüzünü kaç kez gördünüz?

Kaç defa kapınızı çalıp “Bir şikâyetiniz var mı, bir müşkülünüz var mı, mahallenizde çözülmesi gereken bir sorun var mı?” diye sordu?

Seçim zamanı seçmen kâğıdı dağıtılırken gördüğümüz muhtarlar dışında, kaçımızın gerçekten muhtarla işi düşüyor?

Elbette istisnalar vardır. Mahallesinin sorunuyla ilgilenen, yaşlıyı takip eden, yoksulu gören, belediyeye, kaymakamlığa, ilgili kurumlara sürekli talep taşıyan muhtarlar vardır. Onların hakkını yememek gerekir. Fakat genel tabloya baktığımızda, şehirlerdeki mahalle muhtarlıklarının büyük kısmı için vatandaşın zihninde güçlü bir hizmet karşılığı oluşmuş değil.

Belki ben kendi çevremden ve kendi gözlemimden yola çıkarak böyle bir kanaate varıyorum. Ama görünen köy de kılavuz istemiyor.

Bugün e-Devlet var. CİMER var. Belediyelerin çağrı merkezleri var. Nüfus müdürlükleri var. Sosyal yardım başvuru sistemleri var. Vatandaş birçok işlemini artık telefonundan yapabiliyor. İkametgâh belgesi almak için muhtarlığa gitmeyen bir nesil yetişti. Resmî belgelerin çoğu dijitalleşti. Şikâyetler internetten iletiliyor. Talep ve başvurular doğrudan ilgili kurumlara ulaşabiliyor.

O hâlde sormak zorundayız:

Yıllar önce ihtiyaç olan bu kurum, bugünün şartlarında hâlâ aynı işlevi görüyor mu?

Köyleri bir kenara koyduğumuzda Türkiye’de yaklaşık 32 bin mahalle muhtarı var. Daha önce yaptığımız hesaba göre bu mahalle muhtarlarının maaş ve sosyal güvenlik primiyle birlikte kamuya yıllık maliyeti yaklaşık 15 milyar TL bandına dayanıyor.

15 milyar TL…

Bu rakam, sadece bir maaş kalemi değildir. Bu rakam, bu ülkenin çocuklarının sınıfıdır. Bu rakam, bir mahallenin sağlık ocağıdır. Bu rakam, yoksul bir ailenin ulaşamadığı sosyal destektir. Bu rakam, onarılmayan okul çatısı, eksik kalan laboratuvar, yapılmayan aile sağlığı merkezi, açılmayan kreş, güçlendirilmeyen kamu hizmetidir.

Yaklaşık hesapla 15 milyar TL ile yüzlerce okul yapılabilir. Yine aynı kaynakla yüzlerce aile sağlığı merkezi, sağlık ocağı veya eğitim yuvası açılabilir. Yani mesele sadece “muhtar maaşı” meselesi değildir. Mesele, milletin parasının nereye harcandığı meselesidir.

Bizler, çoğu zaman tanımadığımız, hizmetini görmediğimiz, varlığını seçim dönemleri dışında hissetmediğimiz bir yapıya her yıl milyarlarca lira ödüyoruz.

Burada kişileri değil, sistemi tartışmak gerekiyor.

Bir muhtarın iyi niyetli olması, bir kurumun sorgulanamayacağı anlamına gelmez. Bir kurumun geçmişte gerekli olması, bugün aynı şekilde devam etmesi gerektiğini göstermez. Devletin her kurumu, her harcaması, her bütçe kalemi zamanın şartlarına göre yeniden değerlendirilmelidir.

Çünkü devletin parası sahipsiz değildir.

O para; işçinin alın teridir.
Esnafın vergisidir.
Memurun maaşından kesilendir.
Emeklinin sofrasından eksilendir.
Gencin geleceğinden alınandır.
Milletin cebinden çıkan paradır.

Bu yüzden “devlet ödüyor” denilen hiçbir para aslında devlete ait değildir. O para milletindir.

Benim kanaatim şudur: Mahalle muhtarlıkları bugünkü haliyle ciddi biçimde yeniden ele alınmalıdır. Görev, yetki, denetim ve maliyet analizi yapılmalıdır. Gerçekten hizmet üretenler güçlendirilmeli; işlevsiz kalan, sadece tabela ve maaş kalemine dönüşen yapılar ise ya dönüştürülmeli ya da lağvedilmelidir.

Köy muhtarlıkları ayrıca değerlendirilebilir. Çünkü köylerde ihtiyaç farklıdır. Ama şehirlerdeki mahalle muhtarlıkları için artık yeni bir kamu yönetimi modeli konuşulmalıdır.

Belki mahalle muhtarlıkları tamamen kaldırılmayabilir. Belki nüfus yoğunluğuna göre birleştirilebilir. Belki dijital kamu temsilcilikleriyle değiştirilebilir. Belki sosyal yardım, afet koordinasyonu, yaşlı ve engelli takibi gibi somut görevlerle yeniden anlamlandırılabilir.

Ama bugünkü haliyle şu soru cevapsız bırakılamaz:

15 milyar TL harcıyoruz; karşılığında ne alıyoruz?

Eğer bu kaynak gerçekten mahalledeki yoksulu buluyorsa, yaşlıyı koruyorsa, çocuğun okul yolunu düzeltiyorsa, afet anında hayat kurtarıyorsa ve devletin göremediğini görüyorsa, o zaman sistem güçlendirilsin.

Ama eğer bu kaynak sadece tabelaya, makama, alışkanlığa ve seçim dönemlerinde hatırlanan bir yapıya gidiyorsa, o zaman bu ülkenin çocuklarına, hastalarına, öğretmenlerine, doktorlarına ve geleceğine karşı sorumluluğumuz var demektir.

Bu durum, el atılması gereken ciddi bir kamu maliyeti meselesidir. Bu maliyetin millet yararına, doğrudan kamu hizmetine çevrilmesi gerekir.

Umarım bu satırlar, bürokrasiden ve siyasetten birilerinin önüne düşer. Umarım biri çıkar ve şu soruyu samimiyetle sorar:

Milletin parasını gerçekten doğru yere mi harcıyoruz?

Çünkü bu mesele muhtarların şahsı meselesi değildir.

Bu mesele, Türkiye’nin kaynaklarını nasıl kullandığı meselesidir.

15 milyar TL çöpe gidecek bir kalem değil; okula, sağlık ocağına, eğitime, sağlığa, insana ve geleceğe döndürülmesi gereken büyük bir kamu kaynağıdır.

İnsan bazen nefes aldığı hâlde eksilir; çünkü yaşamak, yalnızca hayatta kalmak değil, hissetmek, direnmek ve bir kalbe dokunabilmektir.

Yaşamak ya da yaşayamamak…

Belki de insanın kendine sormaktan en çok korktuğu sorudur bu:

“Ben gerçekten yaşıyor muyum?”

Çünkü çoğu zaman nefes almayı yaşamak sanıyoruz. Oysa yaşamak, yalnızca bir kalbin atması değildir. Yaşamak, ruhun da bir şeye dokunabilmesidir.

Peki, yaşam nedir?

Sabah uyandığında aynı sokaklardan geçmek mi? Bir işe yetişmek, birkaç insan tanımak, biraz gülüp biraz yorulmak mı? Yoksa insanın kendini gerçekten hissedebildiği o kısa anlar mı, yaşam dediğimiz şey?

Bir düşün…

Gerçekten yaşıyor musun?

Nefes aldığın için mi yaşıyorsun, yoksa sadece günleri mi tüketiyorsun? Belki de günleri değil, kendini tüketiyorsundur.

İnsan bazen nefes aldığı hâlde eksik hisseder kendini. Çünkü yaşamak, sadece hayatta kalmak değildir. Birinin varlığıyla anlam bulmak, bir cümlede kendini görmek, bir şarkıda kaybolmak da yaşamın parçasıdır.

Belki de insan, başka bir insanın gözlerinde fark edildiği kadar vardır.

Yaşamaya dair herkesin tanımı farklıdır. Kimi için özgürlüktür yaşam, kimi için huzur. Kimi için maddiyat, kimi için sevmek, kimi içinse sevilmek…

Ama ortak bir gerçek var:

İnsan, hissetmediği ve hissedilmediği yerde yaşamıyor.

Peki, sen yaşamı ne kadar hissediyorsun?

Kendini hissediyor musun? Bir yere ait hissediyor musun? Ve gerçekten, insan bir yere ait olmak zorunda mı?

Belki de insan, kendini bir yere ait hissetmediğinde önce eve dönmeli. Ama bildiğimiz eve değil; kendi içine, kendi kalbine…

Şair İsmet Özel’in dediği gibi:

“Ama eve dön, kalbine dön, şarkıya dön… Kendine dön.”

Çünkü insan bazen en çok kendinden uzaklaştığında yorulur. Başkalarında tamamlanmaya çalışır, başkalarının varlığıyla anlam bulmak ister. Oysa birinin varlığı, senin yaşamını etkileyebilir; ama seni tamamlamaz.

İnsan, kendi içindeki dengeyi bulduğunda, kimseye yaslanmadan da var olabilir. Çünkü bazı sancılar, insanın kendinden yeniden doğmasının sancısıdır.

Yaşamak, bir başkasına tutunmadan da ayakta kalabilmeyi öğrenmektir. Kendi özünde güçlü durabilmek, her adımda kendi nefesinle varlığını hatırlayabilmektir. Kimsenin varlığı seni tanımlamaz; sen, kendi hikâyeni kendin yazarsın.

Çünkü yaşamak, kendi ateşini yakmaktır.

İnsanın içinde bazen durduramadığı bir kıpırtı vardır. Ne sıkıntı onu tamamen yıkar ne de rahatlık onu tamamen uyuşturur. İçinde debelenen o yaşama isteği, bazen bir isyana, bazen bir dirilişe dönüşür.

İsmet Özel’in dizelerinde olduğu gibi:

“Yaşamak debelenir içimde kıvrak ve küheylan…”

İnsan bazen yürümeye karar verdiğinde, sanki göğün kapıları açılacak sanır. Çünkü bazı adımlar yalnızca yürümek değildir; insanın kendi içine, kendi hakikatine verdiği bir karşılıktır.

Yaşamak, her adımda biraz direnişle, her nefeste biraz özgürlükle büyümektir. Acıya rağmen yürümek, kırıldığında yeniden doğrulmak, karanlığın içinden kendi ışığını çıkarabilmektir.

Sabahattin Ali’ye atfedilen o sözde olduğu gibi:

“Dikenleri öpeceğiz, güller de şaşıracak.”

Çünkü yaşam; yalnızca güzel günlerde değil, acıyla, umutla ve her darbede biraz daha anlam kazanır.

Ama yine de yaşamayı ve sevmeyi sürdürmek gerekir.

Sürdürebilmeyi sürdürmek…

Çünkü hayat, çoğu zaman devam edebildiğimiz kadar anlam kazanır. Ertelemeden, saklamadan, içimize gömmeden yaşamak gerekir. Kızdıysan söyle, sevindiysen belli et, özlediysen susma. Çünkü insanın içinden geçip de söyleyemediği her şey, zamanla içinde bir yük olur.

Peki, yaşamak bir hayal mi?

Belki biraz öyle…

Çünkü hayat dediğimiz şey, çoğu zaman yetişemediğimiz umutlarla doludur. Tam “oldum” dediğimiz yerde, eksik kalan bir yanımız ortaya çıkar. İnsan bazen yolları değil, en çok kendi içini kaybeder.

Ve sonunda şunu anlarız:

Hayat biraz hatıradır.

Bir ses, bir koku, bir bakış…

İnsan unutulduğunda değil, asıl unuttuğunda eksilir. Çünkü bazı anılar insanı hayatta tutar; bazıları ise ona hâlâ yaşadığını hatırlatır.

Ve şunu da unutmamak gerekir:

Her şeye bir çare bulunur. İnsan bazen yorulur, yıpranır, yolunu kaybeder; ama hiçbir karanlık sonsuza kadar sürmez. Kendinizi tüketmeyin. Her yerden dönülür, her yoldan dönülür, her yanlışın bir telafisi bulunur.

Ama ölümden dönülmez.

Hayatın akışı içinde herkes bir gün o sessiz musalla taşına varacak. Kim bilir nerede, nasıl, kaç yaşında… Belki bir gün uyuyup uyanamamak da var bu hayatın içinde.

Cahit Sıtkı Tarancı’nın “Otuz Beş Yaş” şiirinde dediği gibi:

“N’eylersin ölüm, herkesin başında.
Uyudun, uyanamadın olacak.
Kim bilir, nerede, nasıl, kaç yaşında?
Bir namazlık saltanatın olacak,
Taht misali o musalla taşında.”

İşte bu yüzden insan, yaşamayı hafife almamalı. Nefes aldığı her günü sıradanlaştırmamalı. Çünkü insana kalan şey; kırdığı kalpler değil, onardığı gönüller olmalı. Ertelediği sevgiler değil, vaktinde söylediği güzel sözler olmalı.

Hayat dediğimiz şey, bazen fark etmeden ertelediğimiz bir cümlede, söylemeye cesaret edemediğimiz bir sevgide, dönmeye gurur yaptığımız bir yolda kalır.

Her şeye rağmen yaşa.

Ve yaşat.

Çünkü sen, var olduğun sürece; bir kalbe, bir hayale, bir umuda dokunduğun sürece insansın.

Belki de bütün mesele budur:

Mahsustan değil, gerçekten yaşamak…

Çünkü unutma:

Ölmemek için yaşıyorsan, zaten çoktan ölmüşsündür.

Etik, kelime olarak Yunanca ethos kelimesinden gelir ve “karakter, alışkanlık, yaşama biçimi” demektir.

Felsefede ise “Ne yapmalı, nasıl yaşamalı?” sorularına verilen sistematik cevaptır. Kısaca etik; doğru ile yanlış, iyi ile kötü arasındaki çizgiyi anlamaya çalışma çabasıdır.

Ama etik burada kalırsa kuru bir tanım olur. Önemli olan, onu gündelik hayata indirmektir.

Çoğu insan etiği “hırsızlık yapma, yalan söyleme” gibi yasaklardan ibaret sanır. Oysa etik, yasakların ötesinde bir duruştur. Karşındakinin iradesine, özgürlüğüne, sınırına; toplumun ahlaki ve dini kurallarına saygı duymak ve onları mümkün olduğunca çiğnememektir.

Etik, istediğini almak için her yolu denemek değil; istediğini alamayınca da insan kalabilmektir.

Günümüzde garip bir oyun oynuyoruz. Hoş karşılamamamız gerekeni, menfaatimiz gerektirdiği an “olgunluk” kılıfıyla hoş görmeye başlıyoruz.

Büyütmemek, görmezden gelmek, geçiştirmek…

Kulağa makul geliyor. Oysa çoğu zaman bu, sınırlarımızı satmanın kibar adıdır.

Mesela biri eşini aldatıyor. Hepimiz hemfikiriz: Yanlış, çirkin, kabul edilemez. Konuşuyoruz, eleştiriyoruz.

Ama gün geliyor, aynı kişiyle aynı masaya oturmamız gerekiyor. İş var, düzen var, çıkar var. Ve bir anda hiçbir şey olmamış gibi davranıyoruz. Kahkahalar, muhabbetler, planlar… Hepsi kaldığı yerden devam ediyor.

Peki bu ne anlama geliyor?

Bu, etiğin mutlak bir ilke olmaktan çıkıp pazarlık konusu hâline gelmesi demektir. Yaptığını onaylamıyoruz ama çıkarımız, onaylamamızı askıya aldırıyor. Konuşulmayınca, tepki gösterilmeyince yanlış normalleşiyor. Yarın bir başkası aynı şeyi yaptığında “Ne var bunda?” denecek kadar sınır kayıyor.

İşte bu yüzden gerçek etik, rahatsız olduğun yerde başlar. Rahatsız olduğun hâlde susuyorsan, o artık olgunluk değil; kendi ilkeni masaya yatırıp pazarlık etmektir.

Bunu en iyi anlatan eski bir kıssa vardır.

Bir derviş köye misafir olmuş. Köylüler “Her koyun kendi bacağından asılır.” deyince derviş bu sözü ciddiye almış. Gitmiş, birkaç koyun kesmiş; hepsini bacağından mahallenin ortasına asmış.

Hava ısınınca etler kokmaya, sinekler üşüşmeye başlamış. Köylüler sormuş:

“Ne yaptın derviş efendi?”

Derviş de demiş ki:

“Siz demediniz mi herkes kendi bacağından asılır diye? Kokuyorsa herkes kendi bacağının kokusuna katlansın!”

Oysa sözün manası, başkasının günahını yüklenmemekti; mahalleyi kokutmak değil.

İşte biz de menfaat için susunca aynısını yapıyoruz. Birinin hatasını görmezden geliyoruz ama o koku bütün insanlığı sarıyor.

Bir insan hoş olmayanı hoş görmeye başlayınca, önce başkasına, sonra kendine yabancılaşır. Çünkü etik esnedikçe insan da esner.

Ve unutma:

Eğri cetvelden doğru çizgi çıkmaz.

Çünkü maalesef son yaşanan olaylar o kadar korkunç ki, güvenilir liman olarak bildiğimiz okullar her an kan donduran haberlere konu olmaya başladı.

Bir öğrencinin eline yakışan şey kalemdir. Onunla yazar, onunla çizer. Yanlışı ve doğruyu, kendilerine ışık ve rehber olan öğretmenlerinden öğrenir. Ama bugün geldiğimiz noktada, bu durumdan uzaklaşıldığını görüyoruz.

Asıl soru şu: Neden bu duruma geldik? Nasıl bu noktaya sürüklendik?
Bir çocuğun eline yakışan ilk şey kalemdi… Şimdi ise o ellerin başka şeylere yöneldiğini konuşuyoruz. Peki ne zaman bu noktaya geldik?

Sormak gerekiyor: Bir öğrenci okula giderken tedirginse, bir öğretmen görevini yaparken endişeliyse, biz hâlâ “eğitim sisteminden” mi söz ediyoruz?

Sorun sadece yaşanan olaylar değil. Sorun, bu olayların ardından gösterilen refleksin zayıflığıdır. Kısa süreli tepkiler, birkaç açıklama ve ardından derin bir sessizlik…

Olan; hayatını kaybedenlere, bu olaylara şahit olanlara, eğitime küsen öğrencilere, öğretmenlere ve ailelere oluyor.

Bu tarz olaylar ders olması gerekirken neden örnek teşkil ediyor? Biz ipin ucunu tam olarak nerede kaçırdık? Ya da ipin ucu hiç elimizde değil miydi?

Kalemin olması gereken yerde şiddet konuşuluyorsa, burada bireysel hatalardan çok daha büyük bir sorun vardır. Ve bu sorunu “geçer” diyerek geçiştirmek, yarını da aynı karanlığa bırakmaktır.

Biz suçluyu arayıp hiçbir şey yapmadıkça, daha çok suçluyu konuşuruz.

3-4 yıl önce sosyolog Dr. Zeliha Burtek hocamızın bir sokak röportajına denk gelmiştik. Muhabir arkadaşımız iktisadi sorular soruyor, doğal olarak iktisadi yanıtlar almayı bekliyordu. Ancak hocamız öyle bir noktaya temas etmişti ki bugün dönüp baktığımızda altına rahatlıkla imza atabileceğimiz bir çerçeve çizmişti. O gün aslında hepimizin hissettiği ama adını koymakta zorlandığı bir meseleye isim vermişti: sosyal çürüme.

Bugün herkes bir şeylerin yanlış gittiğini görüyor. Herkes yaşanan olayları açıklayacak doğru kavramı arıyor. İşte tam da bu noktada “sosyal çürüme” kavramı, yaşadığımız tabloyu anlamak için en doğru ifadelerden biri olarak karşımıza çıkıyor.

Sosyal çürüme; toplumsal değerlerin, normların ve ilişkilerin aşınması, kurumların düzgün işlememesi, toplumun temel direklerinin işlevini kaybetmesi demektir. Siyasetten eğitime, adaletten aile yapısına kadar uzanan geniş bir bozulma hâlidir bu. Dayanışmanın yerini bencillik, güvenin yerini korku, ortak yaşam iradesinin yerini öfke aldığında toplum sadece yıpranmaz; içten içe çözülmeye başlar.

Bugün geldiğimiz nokta tam da budur. Tepeden başlayan çürüme tabana yayılmış durumda. Önüne geçilemiyor. Kamuoyu endişeli. Aileler tedirgin. İnsanlar artık hiçbir yerin güvenli olmadığını düşünüyor. Hele ki çocuk sahibi aileler için bu endişe daha da derinleşiyor. Çünkü herkes bakmakla yükümlü olduğu evladının nasıl bir toplumun içine doğduğunu, nasıl bir çevrede büyüdüğünü görüyor.

İddialar, uyuşturucunun artık okul çağındaki çocuklara kadar indiğini gösteriyor. Sokakta, okul çevresinde, sosyal medyada karşımıza çıkan tablo ürkütücü. Çocuklarımızı koruyamadığımız şu günlerde ebeveynlerin üzerine düşeni yapmaması da ayrı bir yara açıyor. Çünkü çocuk dediğimiz şey sadece biyolojik bir varlık değil; geleceğin taşıyıcısıdır. Ona verilemeyen her doğru eğitim, her eksik terbiye, yarının toplumsal yükü olarak geri dönüyor.

Eğitim ailede başlar. Fakat sosyoekonomik açıdan çöküntü içinde, kültürel olarak yoksullaşmış, eğitimsizlikle çevrelenmiş aile yapılarında yetişen çocuklar; ne kanundan çekiniyor ne de insani normlarla durdurulabiliyor. Köy ağası edasıyla büyüyen bir hoyratlık, sokakta herkese zarar verebilecek bir taşkınlığa dönüşüyor. Ve olan yine düzgün yaşamaya çalışan, işinde gücünde olan insanların ailelerine oluyor.

Burada devletin sorumluluğu tartışılmaz. Hükümetin artık caydırıcı cezalarla bu gidişata set çekmesi gerekiyor. Çünkü cezanın caydırıcı olmadığı yerde suç cesaret bulur. Kolaylıkla cezaevine girip çıkanlar, suçtan arınmış bireyler olarak değil, çoğu zaman daha da örgütlenmiş şekilde topluma geri dönüyor. Sosyal medya etkisi, çeteleşme kültürü, sokaklardan temizlenmeyen bela tipler ve düşen yaş aralıkları bu sorunu daha da büyütüyor. Öyle ki artık “çocuk” denilecek yaşlarda bile ağır bir yozlaşma dili ve davranışı görüyoruz.

Peki çözüm ne?

Aslında cevap çok açık: ahlak.

Evet, tekrar tekrar söylemek gerekiyor: ahlak, ahlak, ahlak.

Son yıllarda toplumdaki sabırsızlık, saygısızlık ve eğitimsizlik hat safhaya ulaştı. Sokaklar bunu söylüyor, okullar bunu söylüyor, sosyal medya bunu bağırıyor. Üstelik artık bunları sadece gözlemlemiyoruz; iliğimize kadar yaşıyoruz. Tahammülsüz olduk. Bencil olduk. Kötüyü normalleştirdik. Kabalığı, hoyratlığı ve sınır tanımazlığı neredeyse bir özgüven türü gibi sunmaya başladık.

Ne oldu bu millete?

Ben söyleyeyim: eğitim, adalet ve aile kavramlarının içini boşalttık.

Dizilerle, sabah kuşağı programlarıyla, sosyal medyayla çarpık hayatları olağanlaştırdık. Çocuklara öyle örnekler sunduk ki artık birçok genç hayatı bir dizi karakteri gibi yaşamaya çalışıyor. Emeği değil gösterişi, terbiyeyi değil hadsizliği, sorumluluğu değil anlık tatmini merkeze alan bir kültür yayıldı.

Eğitimin içi boşaltıldı. Okullarda öğretmene yönelik saygısızlık, akran zorbalığı ve disiplinsizlik ciddi boyutlara ulaştı. Fakat buna rağmen kimse sorumluluk kabul etmiyor. Herkes sonuçlardan şikâyetçi ama sebeplerle yüzleşmek istemiyor.

Adaletin içi boşaltıldı. Sosyal medya ünlülerinin yaptıklarının yanlarına kâr kalması, siyasi ve bürokratik çevrelerin yakınlarına gösterilen ayrıcalıklar, toplumun adalet duygusunu ağır biçimde yaraladı. İnsanlar artık sadece suçtan değil, suçun karşılıksız kalmasından da öfkeleniyor. Çünkü adalet duygusu bir toplumun vicdanıdır; o çökerse geriye sadece güçlünün sözü kalır.

Aile kavramının içi boşaltıldı. Aile, çocuğun ilk okulu olmaktan uzaklaştıkça toplum da karakterini kaybetmeye başladı. Annelik ve babalık sadece biyolojik bir bağ değil; aynı zamanda terbiye, sınır, sorumluluk ve örneklik meselesidir. Bu bağ zayıfladığında, toplumun temeli de çatırdamaya başlar.

İşte bugün yaşadığımız şey tam olarak budur: bir milletin içten içe çürüyüşü.

Ve en acı tarafı da şudur: Bu tür çöküşler bir anda yaşanmaz, yıllar içinde yerleşir. Fark edilmediğinde, önemsenmediğinde, normalleştirildiğinde kalıcı hâle gelir. Sonra bir gün dönüp baktığınızda sadece suç oranlarının artmadığını, insanların birbirine bakışının da değiştiğini görürsünüz. Güven kaybolur, merhamet azalır, ortak gelecek duygusu silinir.

Şimdi sormamız gereken soru şu: Bugün çözüm aramaya başlasak bile ne kadar sürede toparlanacağız? Şimdi eğitim seferberliği başlasa, şimdi aile yapısını güçlendirmeye yönelik gerçek adımlar atılsa, şimdi adalet duygusunu yeniden ayağa kaldıracak reformlar yapılsa bile bunun meyvesini kaç yıl sonra göreceğiz? Belki on yıllar sonra. Belki bir çeyrek asır sonra.

Ama bu gecikmiş ihtimal bile umutsuzluktan daha değerlidir.

Umarım Türk toplumu silkelenip kendine gelir. Çünkü gittiğimiz yer hayra alamet değil. Hem de hiç değil.

Bu kavramı ortaya atan kişi Stan Shih. Diyor ki bir ürünün değeri üretim sürecinde eşit dağılmaz. En çok kazanç ürünün başında yani tasarım ve teknoloji kısmında, bir de sonunda yani marka ve satış kısmında oluyor. Ortada kalan üretim ve montaj kısmı ise en az kazandıran bölüm.

Bu yüzden buna gülümseme eğrisi deniyor. Grafiğe bakınca gerçekten bir gülümsemeye benziyor.

Bugün dünyada birçok ürün böyle üretiliyor. Mesela bir telefon düşünelim. Tasarımı başka bir ülkede yapılıyor, bazı parçaları başka ülkelerde üretiliyor, montajı başka bir ülkede oluyor. Ama o telefonun asıl kazancı onu monte eden fabrikada değil, onu tasarlayan ve markasını oluşturan yerde kazanılıyor.

İşte mesele tam olarak burada başlıyor.

Türkiye aslında üretim gücü olan bir ülke. Fabrikalarımız var, sanayimiz var, çalışkan insanımız var. Otomotivden tekstile, beyaz eşyadan makineye kadar birçok alanda üretim yapıyoruz. Ama çoğu zaman bu üretim zincirinin ortasında kalıyoruz.

Yani üretimi yapıyoruz ama en büyük kazancı sağlayan kısımlarda yeterince güçlü değiliz.

Benzer bir durum madenlerde de karşımıza çıkıyor.

Türkiye aslında çok zengin maden kaynaklarına sahip bir ülke. Özellikle Boron gibi dünyada oldukça önemli bir maden bizde bulunuyor. Ama çoğu zaman bu madenleri ham şekilde çıkarıp satıyoruz. Daha sonra başka ülkeler bu madenleri işliyor, teknolojiye dönüştürüyor ve çok daha pahalı ürünler haline getiriyor.

Yani biz toprağımızdan çıkan değeri ucuza veriyoruz, sonra o değer işlenmiş halde karşımıza çok daha pahalı şekilde çıkıyor.

Bu sadece madenlerde değil, sanayide de benzer şekilde oluyor.

Türkiye üretim yapan bir ülke ama teknoloji üreten ve dünya markaları çıkaran bir ülke olma konusunda hâlâ yolun başında. Elbette başarılı şirketlerimiz var. Turkish Airlines, Arçelik gibi markalar dünyada biliniyor. Ama teknoloji alanında Apple veya Samsung gibi devlerimiz henüz yok.

Bugün dünya ekonomisinde gerçek kazanç artık sadece üretimde değil. Fikirde, teknolojide ve markada.

Ama biz çoğu zaman üretimin ortasında kalıyoruz. Ham maddeyi çıkarıyoruz, üretimi yapıyoruz, çalışıyoruz… ama en büyük kazancı başkaları elde ediyor.

Belki de bu yüzden şu gerçeği kabul etmemiz gerekiyor:

Bu ülkede kendi zenginliğimizi başkalarına bırakıyoruz.

Ve asıl mesele de tam olarak burada başlıyor.

Çünkü bir ülkenin zenginliği sadece toprağında değil, o toprağın değerini nasıl değerlendirdiğinde gizlidir.

Ortadoğu’da artık ihtimaller değil, füzeler konuşuyor.

Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail’in İran’a yönelik başlattığı operasyonlara, İran balistik füzeler ve insansız hava araçlarıyla karşılık veriyor. Bölgedeki Amerikan üsleri alarm durumunda. Hava sahaları kapanıyor, enerji piyasaları dalgalanıyor.

Bu tablo bir “gerilim” değil; aktif bir askeri krizdir.

Ve Türkiye bu krizin tam merkezine komşudur.

Ekonomik Cephe

Körfez’de atılan her füze, enerji piyasalarında fiyat olarak geri döner. Petrol fiyatlarındaki artış; üretim maliyetlerinden ulaşıma, enflasyondan cari dengeye kadar geniş bir alanı etkiler.

Türkiye enerji ithal eden bir ülke. Bu durum dış şoklara karşı hassasiyet anlamına gelir.

Ancak burada asıl mesele korku değil; hazırlıktır.

Ekonomik dayanıklılık, enerji arz güvenliği ve mali disiplin, böylesi dönemlerde milli güvenliğin parçasıdır. Ekonomi artık sadece ekonomi değildir; stratejik güç unsurudur.

Güvenlik ve Bölgesel Denge

İran’da yaşanacak derin bir istikrarsızlık, Irak ve Suriye hattını doğrudan etkileyebilir. Güç boşlukları terör riskini artırabilir, düzensiz göç hareketlerini tetikleyebilir.

Türkiye’nin sınır güvenliği, askeri kapasitesi ve istihbarat kabiliyeti bu süreçte belirleyici olacaktır.

Bu coğrafyada zayıf olanlar taraf seçmez; taraf yapılır.

Milli Duruş

Türkiye, NATO üyesidir. Ancak her uluslararası üyelikten önce gelen bir gerçek vardır: Türkiye Cumhuriyeti’nin milli çıkarları.

Bu kriz karşısında Türkiye’nin ilkesi açık olmalıdır:

• Başkasının vekâlet savaşının parçası olmamak
• Topraklarını üçüncü taraf hesaplaşmalarının zemini haline getirmemek
• Ulusal güvenliği ve ekonomik istikrarı öncelemek
• Diplomatik kanalları açık tutarak bölgesel barış için inisiyatif almak

Türkiye ne edilgen bir izleyici ne de başkalarının ajandasına eklemlenen bir aktör olabilir. Bu toprakların hafızası güçlüdür; krizleri yaşamış, bedeller ödemiştir.

Milli duruş, duygusal refleks değil; stratejik akıldır.

Asıl Sınav

ABD–İran hattında yaşananlar, Türkiye için bir felaket olmak zorunda değildir. Ancak ciddi bir sınavdır.

Bu sınavın sonucu, dışarıdaki fırtınadan çok içerideki hazırlıkla belirlenecektir.

Ekonomik güç, savunma kapasitesi, enerji bağımsızlığı ve diplomatik denge…

Türkiye bu fırtınayı yönetebilir mi?

Cevap; sloganlarda değil, atılacak somut adımlardadır.

Birinci vazifen; Türk istiklalini, Türk cumhuriyetini, ilelebet muhafaza ve müdafaa etmektir.

Mevcudiyetinin ve istikbalinin yegâne temeli budur. Bu temel, senin en kıymetli hazinendir.
İstikbalde dahi seni bu hazineden mahrum etmek isteyecek dâhilî ve haricî bedhahların olacaktır.
Bir gün, istiklal ve cumhuriyeti müdafaa mecburiyetine düşersen, vazifeye atılmak için içinde bulunacağın vaziyetin imkân ve şeraitini düşünmeyeceksin.
Bu imkân ve şerait, çok namüsait bir mahiyette tezahür edebilir.
İstiklal ve cumhuriyetine kastedecek düşmanlar, bütün dünyada emsali görülmemiş bir galibiyetin mümessili olabilirler.
Cebren ve hile ile aziz vatanın bütün kaleleri zapt edilmiş, bütün tersanelerine girilmiş, bütün orduları dağıtılmış ve memleketin her köşesi bilfiil işgal edilmiş olabilir.
Bütün bu şeraitten daha elim ve daha vahim olmak üzere, memleketin dâhilinde iktidara sahip olanlar, gaflet ve dalalet ve hatta hıyanet içinde bulunabilirler.
Hatta bu iktidar sahipleri, şahsi menfaatlerini müstevlilerin siyasi emelleriyle tevhit edebilirler.
Millet, fakruzaruret içinde harap ve bitap düşmüş olabilir.

Ey Türk istikbalinin evladı!
İşte, bu ahval ve şerait içinde dahi vazifen, Türk istiklal ve cumhuriyetini kurtarmaktır.
Muhtaç olduğun kudret, damarlarındaki asil kanda mevcuttur.

Mustafa Kemal Atatürk

Usta gazeteci/yazar Banu Avar çok güzel birkaç yazı dizisi hazırlamıştı. Hiç değiştirmeden aktarıyorum ve izlemenizi, okumanızı zevkle tavsiye ediyorum.

2011’de yayınladığı haber dizisinde şunları söylemişti:

“Yaygın medyaya dikkatle bakın… Bir yalan denizinde yüzdüğümüzü göreceksiniz… İzlediklerimiz yalan, okuduklarımız yalan! Savaşlar yalanlarla başlıyor, yalanlarla bitiyor! 2001’de Bush’un ikiz kuleler operasyonu sonucu medyaya Osama Bin Ladin doğmuştu. Amerika bu sayede Orta Asya’nın ortasına, Afganistan’a oturdu.

Aradan 10 yıl geçti. Yıl 2011. Başkan Barack Hüseyin Obama… Osama’nın medya ölümü gerçekleşti. Terör bahanesiyle Kuzey Afrika ve Ortadoğu kan gölü. Pakistan yeni hedef olarak belirlendi.

3. bin yılın ilk 10 yılı açık ve örtülü operasyonlar ve medya yalanlarıyla geçti. Tıpkı daha öncesi gibi…

Irak’a kitle imha silahları var diye girildi. ‘Aaa yanılmışız’ dendi. Sonuçta milyondan fazla Iraklı hayatını kaybetti. Libya’da düğmeye basıldı. Kaddafi’nin yanı başındaki bakanları satın alındı, muhalif cephe yaratıldı, ‘insani müdahale’ başladı. Bir ay içinde on binlerce insan hayatını kaybetti.

Suriye, Kuzey Kore, İran sürü sepet medya yalanıyla tehdit altında.

Birileri gözümüzün içine baka baka yalan söylüyor. İyiler ve kötüler yaratıyor. İyi şeyleri ve kötü şeyleri paketleyip pazarlıyor. Dünyayı ele geçirmeye soyunmuş bir avuç banker dünyayı kana boyarken, kitlelere algı operasyonu yapıyor. 7 milyar insan güdülen koyuna dönüyor. Medya baronları süreci yönetiyor, bir düşman yaratıyor.

Bush’un kahramanı Osama Bin Ladin’di, Obama’nın kahramanı da aynı: Osama’nın cesedi.

Bush’un Osama’sından Obama’nın Osama’sına kadar nasıl bir algı operasyonu yapıldı? Hangi yalanlar medyada pazarlandı? Ortada dolaşan en son medya yalanları!”

Şu an olan olaylara bakıyorum da:
Epstein dosyası,
Amerika-İran olayları…

Dünya basınında büyük yankı uyandırdı. Lakin öyle videolar dolaşımda ki Sudan’dan kan dondurucu yüzlerce video servis ediliyor, dünya sessiz.

Suud destekli olduğu iddia edilen (RSF) milisleri resmen soykırım yapıyor, dünya izlemekle yetiniyor.

RSF’nin geçmişi, 2003-2005 yılları arasında Darfur’da yüz binlerce kişinin ölümünden sorumlu tutulan Cancavid milislerine dayanıyor.
Örgüt uzun süredir Sudan genelinde Arap olmayan etnik gruplara karşı vahşet uygulamakla suçlanıyor.
İnternette paylaşılan görüntüler, RSF savaşçılarının Faşir’de sivillere yönelik şiddet uygulamayı planladığını gösteriyordu.

Dünya kör; Sudan’da insanlar öldürülüyor…

Dünyanın gözleri önünde yaşanan diğer bir olay ise İsrail’in katlettiği binlerce Gazzeli.
Yıllardır süregelen bu katliamları sadece izlemekle yetinen dünya medyası, herhangi bir eylemi, direnişi ve söylemi göz ardı etmekten çekinmiyor.

En çok dile getirilen ve dünyada birçok nüfuzlu kişinin dahi gözünü kapatamadığı caniliklerin yaşandığı Gazze’de hâlihazırda kıtlık, hukuksuzluk ve vahşetler devam ediyor.
Dünya sadece kınamakla yetiniyor.

Dünyada en çok servis edilen ve sessizliğini koruyan bir diğer olay ise Doğu Türkistan.
Asimilasyon ve toplama kampları birçok belge ve video ile kanıtlanmış olsa dahi, Çin’in bir süper güç oluşu ve politik nedenlerle gözlerini kapatmaktan çekinmeyen büyük abiler, arkalarını dönüp yalnızlığa hapsedilen Doğu Türkistan zulmüne de gözlerini ve feryat edenlere kulaklarını kapatmaya devam etmekte.

Hindistan ve Nepal gibi Budist topluluklarının yaptığı Müslüman katliamları da dünya medyasının umurunda değildi tabii.
Myanmar’da binlerce insanın katledilişi sadece izlendi.

Birleşmiş Milletler ve Batı her zaman böyle değil miydi zaten?

Hatırlayın:
Bosna katliamı (Srebrenitsa).
1991-1995 yıllarında Srebrenitsa’yı Birleşmiş Milletler güvenli bölge ilan etmiş olmasına karşın, 400 Hollandalı askerin önünde Sırplar 8.372 Bosnalı insanı katletmişti.

Birleşmiş Milletlerin gözü önünde Müslüman, Türk, Arap kanı dökebilirsiniz; Batı ve Batı medyası kör olacaktır.

Bir diğer büyük katliam Ruanda.
Ruanda Soykırımı, 1994 yılında yaklaşık yüz gün içinde 800.000 Tutsi ve ılımlı Hutu’nun aşırı uç Hutular (Interahamwe) tarafından öldürülmesi olayıdır. Katliam, Tutsi destekli isyancı Ruanda Vatansever Cephesi lideri Paul Kagame’ye bağlı güçlerce Hutu ağırlıklı hükûmetin düşürülmesi ile son buldu. Ardından yönetimden güç alan Tutsilerin öç bahanesiyle saldırması sonucu yüz binlerce Hutu komşu Zaire’e (Kongo Cumhuriyeti’ne) sığındı. Fransa, soykırımı gerçekleştiren Hutu hükûmetinin o dönem en yakın dostu ve destekçisi olması sebebiyle Ruanda Soykırımı’ndan en fazla sorumlu tutulan ülkedir.

Can Azerbaycan’ın yaşadığı, Ermeniler tarafından katledilen soydaşlarımızı da anmadan edemem. Dünyanın arkasını döndüğü bu olayda binlerce insanımızı şehit verdik.

Bu ve bunun gibi son 30 yıla damga vuran milyonlarca katliam ve soykırım her daim Batı medyasında göz ardı edilmiştir.

Kendinize şu soruyu sorun: Neden her zaman basın ve önünüze düşen kaynaklar size ne düşünmeniz, ne izlemeniz gerektiğini empoze ediyor?

Beyinlerinizi kullanmanızı istemeyen, köleleştiren bu sistem sizlerin araştırma yapmanızı istemiyor. “Biz ne dersek doğrudur, sus ve izle” diyor.

Sosyal medya çıkmadan önce ulusal basın daha da felaket hâldeydi.
Kontrol edenler ne istiyorsa onu görüyordunuz.
Onlar kimi isterse suçlu o,
kimi isterse masum odur.

Yorumsuz… İstediğinizi söyleyin, büyük abiler ne isterse onu düşünmek zorundaydınız.

Aynı şeyi sosyal medya aracılığıyla da yapıyorlar. Tabii orası daha kontrolsüz bir mecra olduğundan TV, gazete, dergi gibi doğrudan size veremiyorlar.
Sosyal medyada ise çoğunluk ne diyorsa doğrudur algısı var.

Bu konuyu en güzel yine üstat Banu Avar özetlemiş:

“Başka herkes şunu anlamalı ki dünya medyası sahipli bir mecradır ve sahipleri istihbarat teşkilatlarıdır. Batıya ekonomik ve siyasi olarak bağlı Türkiye gibi ülkelerin medyası da Batı medyasına, haber ajanslarına ve hatta sanat, kültür ile eğlence sanayine bağımlıdır.

Dünya haberleri çoğunlukla üç büyük haber ajansından alınarak tekrar edilir. Bizde de haberler genellikle Associated Press, Agence France-Presse ve Reuters gibi ajanslardan sağlanır.

Tekrar vurgulamak gerekirse, 14 büyük medya grubunun dünya haberlerinin önemli bir kısmını oluşturduğu ifade edilir. Küresel ölçekte etkili olan medya ve eğlence şirketleri arasında Fox, Sony, Walt Disney ve Time Warner gibi örnekler sayılır.

Bu yapıların NATO’nun propaganda birimleriyle koordineli çalıştığı iddia edilir. Sonuç olarak dünya basınının büyük şirketlerin elinde olduğu ve küresel güçlere ya da sisteme karşı olan görüşlerin bu medyada yeterince yer bulamadığı öne sürülür.”

Ne kadar toparlamaya çalışsam da bu o kadar büyük bir mecra ki…
Kitaplar yazılmış, makaleler yazılmış, belgeseller çekilmiş.
Ben sadece özetlemek istedim.

Gözleriniz ip üzerindeki cambazdayken ceplerinizi unutmayın.
Gözleriniz sahnedeki adamdayken, yanındaki yardımcıların neler yapabileceğini unutmayın lütfen…

25.12.2025 tarihinde, 11. Yargı Paketi kapsamında 31 Temmuz 2023 ve öncesi suçları kapsayan düzenlemeden yararlanan hükümlüler için tahliye işlemleri başladı.

Hukukun temel ilkelerinden biri, “kanunların geçmişe yürümezliği” ilkesidir. Buna göre, bir yargı kararı ya da yeni çıkarılan bir yasa, kural olarak geçmişte işlenmiş suçlara uygulanmaz. Ancak bu ilkenin çok önemli bir istisnası bulunmaktadır: lehe kanunun geçmişe uygulanması.

Eğer çıkarılan bir düzenleme hükümlü lehine sonuçlar doğuruyorsa, bu düzenleme geçmiş suçları da kapsayabilmektedir. 11. Yargı Paketi kapsamında yaşanan tahliyelerin hukuki dayanağı da tam olarak bu istisnaya dayanmaktadır.

Lehe kanun uygulaması hukuki olsa da, toplumsal karşılığı tartışmalı.

Ancak hâlihazırda sokakların güvenliği ve huzuru sağlanamamışken, böyle bir yargı paketinin yürürlüğe girmesinin nedenini anlamak güçtür. İnsanlar sokakların güvenliğini sorgularken, yaklaşık 50 bin hükümlünün tahliye edilmesi toplum açısından düşündürücü ve endişe verici bir tablo ortaya koymaktadır.

Zaten toplumun önemli bir kesimi adli mercilerin verdiği kararları sorgularken, bu tür düzenlemelerin kamuoyu nezdinde olumsuz bir izlenim bırakacağı apaçık ortadadır. Güven duygusunun zedelendiği bir dönemde alınan bu kararlar, adalet sistemine yönelik tartışmaları daha da derinleştirmektedir.

Adalet, yalnızca mahkeme salonlarında değil, sokakta da hissedildiği ölçüde anlamlıdır. Eğer alınan kararlar sokaktaki güven duygusunu artırmıyorsa, toplumun vicdanında karşılık bulmuyorsa, bu düzenlemelerin yeniden sorgulanması kaçınılmazdır.

Türkiye’de gündem artık yalnızca haber bültenlerinde akmıyor; pazarda filede, otobüste ayakta, telefonda sessizce kaydırılan ekranlarda yaşanıyor. Herkesin bir fikri var ama çoğu zaman o fikirler yüksek sesle değil, içe doğru konuşuyor. Çünkü bugün memlekette asıl mesele, ne düşündüğümüzden çok ne kadar dayanabildiğimiz.

Bir yanda rakamlar… Yüzdeler, tablolar, grafikler. Diğer yanda ise rakamların sığmadığı hayatlar. Bir maaş bordrosu, bir alışveriş fişiyle tartışmaya giriyor. Kimin haklı çıktığını herkes biliyor ama kimse tam olarak kazanamıyor. Ekonomi bir teknik konu olmaktan çıktı; evin içine girdi, mutfağa oturdu, çocukların geleceğiyle göz göze geldi.

Siyaset ise uzun süredir çözüm üretme sanatından çok, konum alma refleksi ile ilerliyor. Taraflar konuşuyor ama birbirini duymuyor. Kelimeler çoğalıyor, anlam azalıyor. Bir cümle kuruluyor, ertesi gün başka bir cümleyle inkâr ediliyor. Toplumun hafızasıyla, sabrı arasında bir bilek güreşi var ve bu güreşte yorulan hep aynı kesim.

Adalet duygusu da gündemin sessiz başlığı. İnsanlar artık “haklı mıyım?” diye sormuyor, “haklı olsam da bir şey değişir mi?” diye soruyor. Bu soru tehlikelidir; çünkü umudu değil, beklentiyi öldürür. Beklentinin öldüğü yerde ise bağlılık zayıflar, ortak gelecek fikri aşınır.

Medya, bu tabloyu ya çok bağırarak ya da fazla susarak anlatıyor. Ortası yok. Oysa toplumun ihtiyacı olan şey ne hamaset ne de karamsarlık; soğukkanlı bir yüzleşme. Gerçeklerle kavga ederek değil, onları kabul ederek ilerleyebiliriz. Kabul etmek, teslim olmak değildir; doğru yerden mücadele etmektir.

Bütün bunların arasında hâlâ ayakta duran bir şey var: Bu ülkenin insanı. Sabah kalkıp işine giden, çocuğunu okula gönderen, yaşlısını kollayan, vergisini ödeyen ve yine de yarına dair küçük bir iyimserliği cebinde taşıyan milyonlar. Sessiz çoğunluk tam olarak budur. Ne trend olur ne manşet; ama memleketi asıl ayakta tutan da onlardır.

Belki de artık şu soruyu sormanın zamanı geldi: Gündemi biz mi yaşıyoruz, yoksa gündem mi bizi yönetiyor? Eğer ikincisiyse, değişmesi gereken yalnızca başlıklar değil, bakış açımız.

Çünkü bir ülke, sadece konuşanların sesiyle değil; dinlenenlerin güveniyle güçlenir.